Akalan Kalesi, Samsun'un doğal güzellikleriyle çevrili bir bölgesinde yer alan tarihi bir yapıdır. Tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan bu kale, hem mimarisi hem de stratejik konumuyla dikkat çekmektedir. Yüksek bir platonun yamacında bulunan kalenin çevresi, doğal su kaynaklarıyla beslenmiş ve bu da onu askeri açıdan önemli hale getirmiştir. Zamanla yapılan kazılar, burada yaşamış olan toplulukların kültürel zenginliklerini gün yüzüne çıkarmıştır.

Akalan Kalesi, Samsun'un Atakum ilçesi, Çatmaoluk ve Kulacadağ köyleri arasında, yüksek bir platonun ilk yamacında yer alan bir kale tipi yerleşmedir. Özellikleri:

• Uzunluk: Yaklaşık 350 m.
• Genişlik: 50-70 m.
• Çevreleyen Surlar: Yaklaşık 1 km uzunluğunda ve 4-4,5 metre yüksekliğindedir.
• Konumu: Kuzey, güney ve batı tarafları Karadere Çayı ve kollarıyla çevrilidir.
• Orta Kısım: Höyük olduğu tahmin edilen bir yükselti bulunur.

Tarihçe:

• İlk kazı çalışması 1906 yılında Th. Macridy tarafından gerçekleştirilmiştir.
• Daha sonra H. H. von der Osten, İ. K. Kökten, U. B. Alkım, S. Özsait, Ş. Dönmez, Ö. Bilgi, A. Türker ve M. D. Yılmaz gibi araştırmacılar da kalede incelemelerde bulunmuştur.

Buluntular:

• 1906 yılındaki kazılarda çok sayıda çanak-çömlek ve pişmiş toprak mimari kaplama levhası bulunmuştur.
• Bu buluntular İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde korunmaktadır.

Akalan Kalesi, Tunç Çağı, Demir Çağı ve Hellenistik Dönem gibi çeşitli dönemlere ait fiziki veriler içermektedir.